مجله نقد فیلمگردی
پرونده موضوعیسوژه شناسیفیلم شناسیمعرفی فیلم

عملیات طبس در آئینه‌ سینمای مستند

برای شناخت بیشتر وقایع طبس در اردیبهشت ۵۹، دخالت‌ های آمریکا در سرتاسر جهان و مقابله‌ های صورت گرفته مقابل خوی استکبارستیزی این کشور؛ در قالب یک بسته پیشنهادی، شما را به تماشای شش مستند در این رابطه دعوت می‌ کنیم.

ماجرای حمله آمریکا به طبس در حقیقت از روز ۱۳ آبان ماه ۱۳۵۸، (۴ نوامبر ۱۹۷۹) آغاز شد؛ زمانی که «دانشجویان مسلمان پیرو خط امام»، لانه جاسوسی آمریکا در تهران را به تسخیر خود درآوردند و ۵۳ آمریکایی را به گروگان گرفتند. با توجه به اینکه دولت «کارتر» نتوانست از راه دیپلماتیک گروگان‌های آمریکایی را آزاد کند، یگان ویژه «دلتا فورس» از نیروهای مسلح آمریکا، مأموریت پیدا کرد تا گروگان‌ها را در یک عملیات کماندویی آزاد کند و به آمریکا بازگرداند.

روز ۵ اردیبهشت ۱۳۵۹، تفنگداران ارتش آمریکا، با هدف آزاد کردن گروگان‌های این کشور که در لانه جاسوسی تحت مراقبت بودند، در صحرای طبس پیاده شدند.

قرار بود این نیرو‌ها از طبس با هلی‌کوپتری به سوی تهران حرکت کرده و با کمک عوامل نفوذی خود، در ورزشگاه امجدیه (شهید شیرودی‌) فرود آیند و سپس با لباس مبدل‌، به لانه جاسوسی حمله کرده و گروگان‌ها را آزاد کنند. طبق این نقشه‌، آنان پس از پایان فعالیتشان، از همین راه به طبس رفته و از آنجا با هواپیما از ایران خارج می‌شدند. نیروهای آمریکایی برای انجام این عملیات در «فورت برگ» آمریکا آموزش نظامی دیده و در فرودگاه کارولینای شمالی تمرین کرده و پیش از شروع عملیات نیز به پایگاه‌هایی در مصر و عمان منتقل شده بودند.

نیروهای آمریکایی شامل ۱۳۲ نظامی‌، هشت هلی‌کوپتر و سه فروند هواپیمای باربری هرکولس C-130 پس از استقرار در طبس و قبل از حرکت به تهران دچار حوادث مختلفی شدند و از ادامه ماموریت بازماندند. دستگاه هیدرولیک یکی از هلی‌کوپتر‌ها از کار افتاد، هلی‌کوپتر دیگر بر اثر طوفان شن و عدم دید کافی به هنگام جابجایی، با یکی از هواپیماهای هرکولس برخورد کرد و هر دو آتش گرفتند و در نتیجه هشت تن از نظامیان در شعله‌های آتش سوختند.

«مایلزکاپلند» یکی از مأموران سابق سرویس اطلاعاتی آمریکا و از دست‌اندرکاران کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در ایران معتقد است: “هدف از تهاجم طبس تنها آزادی گروگان‌ها نبود بلکه کودتا برای سرنگونی رژیم ایران هدف اصلی این عملیات بوده است.”

بلاگ سینمامارکت برای شناخت بیشتر از این رویداد تاریخی و جهانی در قالب یک بسته پیشنهادی، شما را به تماشای شش مستند در رابطه با وقایع طبس، دخالت‌های آمریکا در سرتاسر جهان و مقابله‌های صورت گرفته مقابل خوی استکبارستیزی این کشور دعوت می‌کند.

مستند نیمه شب ۲۴ آوریل / کارگردان جواد موگویی

مستند «نیمه‌شب ۲۴ آوریل» به ابعاد جدیدی از ماجرای تسخیر لانه جاسوسی، نحوه افشای اسناد، نقش موسوی خوئینی‌ها و بنی‌صدر در این رویدادها می‌پردازد و سعی می‌کند به چرایی بمباران هلیکوپترهای باقیمانده از نیروهای مهاجم آمریکایی در صحرای طبس در گفت‌وگو با خلبان آمریکایی و واکاوی شهادت شهید محمد منتظرقائم بپردازد.

جواد موگویی درباره علت و نحوه شکل‌گیری «نیمه‌شب ۲۴ آوریل» می‌گوید: «کار پژوهشی فیلم را با دو محور شروع کردیم؛ یکی اسناد و مدارک که با آرشیو روزنامه‌ها بود و دیگری با تاریخ شفاهی. یعنی خوشبختانه در این کار با گذشت سه دهه از واقعه هنوز برخی از افراد حادثه در قید حیات هستند؛ کسانی که با خود شهید منتظر قائم بودند تا دوستان و همکاران بنی‌صدر و شخصیت‌های مختلف که خدا را شکر تقریبا توانستیم به همه آنها دسترسی پیدا کنیم.»

 مستند نیمه شب ۲۴ آوریلالبته این مستند با نقدهایی نیز روبه‌رو بوده است. سلیمی نمین درباره ضعف‌های این مستند می‌گوید: «در آثار قبلی موگویی یک نوع عدم توازن وجود داشت، الان هم عدم توازن در مصاحبه‌شوندگان وجود دارد؛ یعنی کفه بیان مسائل از جانب یک عده‌ با یک جهت‌گیری نسبت به کسانی که باید از خود دفاع کنند، سنگین و مستند یک‌طرفه است و فقط آقای صباغیان را متفاوت از بقیه در جهت‌گیری‌ای که مستند دارد، می‌بینیم.» موضعی که موگویی با رد آن می‌گوید: «ساخت مستند سیاسی بسیار دشوار است و این‌طور نیست که با هر کسی تماس گرفتید بلافاصله قبول کند. ما لیست چهل، پنجاه نفره داشتیم و با همه هم تماس گرفتیم، اما کسی حاضر نشد صحبت کند.» او حتی در جایی می‌گوید: «حتی به خود بنی‌صدر هم دسترسی پیدا کردیم، اما مبلغی که در قبال مصاحبه از ما خواستند، بسیار بالا بود.»

مستند انقلاب در خیابان روزولت / کارگردان حمید عظیمی

مستند نیمه‌بلند و انگلیسی‌زبان «Revolution on Roosevelt st» یا «انقلاب در خیابان روزولت» داستان مقدمات و پیامدهای واقعه سرنوشت‌سازی است که صبح ۱۳ آبان سال ۵۸ در خیابان روزولت سابق تهران رقم زده شد و دو دوره جنگ سرد را به هم پیوند داد. این مستند با بیان یک استثنا در قاعده دموکراسی که در هفت دهه اخیر بیشتر از یک قاعده رایج بوده است، به تاریخ دخالت‌های دولت آمریکا در کشورهای مختلف جهان از جمله ایران و همچنین تسخیر لانه جاسوسی در تهران می‌پردازد.

حمید عظیمی کارگردان مستند «انقلاب در خیابان روزولت» به آغاز چگونگی شکل گرفتن ایده مستند با توجه به شرایط منطقه اشاره و بیان کرد: «زمانی که سراغ ساخت این مستند رفتیم، بحث بیداری اسلامی در اوج خود بود و در آن زمان نوعی گسل و شکاف میان رسانه‌های داخل و خارج از ایران به وجود آمده بود و این شکاف و خلأ به وجودآمده، دلیل عمده ساخت این مستند شد.»

مستند انقلاب در خیابان روزولتاو با اشاره به نقش ایران در منطقه در یک پروسه تاریخی گفت: «یک واقعیت تاریخی وجود دارد و آن اینکه بسیاری از کشورهای منطقه در بیداری اسلامی متاثر از انقلاب ایران هستند و نقش پررنگ ایران بر منطقه و دنیای غرب روشن است، اما ما تقریبا حدود ۱۰ تا ۲۰ سال است که حضور جدی در منطقه نداشتیم و بعد این کشورها به یکباره دچار تحولی جدی شدند و انتظار می‌رفت که ایران بعد از انقلاب‌های منطقه عربی نقش بسیار جدی‌تری را ایفا کند، اما این‌گونه نبود و بعضی از این کشورهای عربی اگرچه از ایران هم متاثر بودند، اما باز هم نگاه‌شان به آمریکا همراه با تساهل و تسامح بود.»

لازم به ذکر است این مستند ساخته مرکز مستند سفیر است.

 مستند قرارداد ۱۹ ژوئن / کارگردان ایمان گودرزی

مستند «قرارداد ۱۹ ژوئن» در ابتدای سال ۱۳۹۶ اکران شد. این مستند در ژانر تاریخی با گرایش سیاسی به کارگردانی ایمان گودرزی ساخته شده است. «قرارداد ۱۹ژوئن» روایتی از یک تطابق تاریخی از مذاکره ایران و آمریکا است. دانشجویان در سال ۵۸ در پی تسخیر سفارت آمریکا تعدادی از دیپلمات‌های این کشور را گروگان گرفتند و این مساله در دولت وقت تبدیل به جریان در قالب مذاکرات طولانی‌مدت شد. بهزاد نبوی از طرف دولت شهید رجایی سرپرست مذاکرات می‌شود.

«قرارداد ۱۹ژوئن» در تاریخ سیاسی ایران با نام بیانیه‌ الجزایر شناخته می‌شود. مهم‌ترین ویژگی این مستند مطابقت آن با شرایط و مسائل جامعه امروز ایران و نقطه عطف آن ماجرایی است که شباهت زیادی به برجام دارد. اتفاقات عجیبی در جریان این مذاکرات رخ داده که آن را بسیار شبیه مذاکرات برجام کرده است.

مستند قرارداد ۱۹ ژوئنسیاست‌ها، حمایت‌ها، تبریک‌ها به رهبری و… همگی شبیه برجام است. حتی وقتی معلوم می‌شود مذاکرات شکست خورده است، همه حرف‌ها با کلیدواژه «نظارت امام»، «هدایت امام» و «رهبری امام» مطرح می‌شود. این مستند با روایت چهره‌هایی چون حسین شیخ‌الاسلام، فروز رجایی‌فر، محسن روح‌الامین، صادق زیباکلام، ابراهیم یزدی، جواد منصوری و محمود کاشانی ساخته شده است.

بهزاد نبوی به‌عنوان سرپرست تیم مذاکره‌کننده از غایبان اصلی این مستند است. هرچند کارگردان سراغ او رفته و با نبوی گفت‌وگو کرده است، اما بهزاد نبوی پس از چند روز با گودرزی تماس می‌گیرد و می‌گوید اگر از فیلم‌ها در مستندش استفاده کند، از او شکایت خواهد کرد.

مستند ۴۴۴ روز / کارگردان محمد شیروانی

مستند جنجالی «۴۴۴ روز» در اواسط دهه ۸۰ در قالب چهار قسمت ۲۶ دقیقه‌ای ساخته شده‌ و به موضوع ۴۴۴ روز تسخیر لانه جاسوسی آمریکا در ایران که در سال ۱۳۵۸ اتفاق افتاد، می‌پردازد. در این مستند با دو گروگانگیر ایرانی و دو گروگان آمریکایی صحبت شده و ۹۵ درصد از تصاویر آن در کشور آمریکا مقابل دوربین رفته است.

این مجموعه مستند از شبکه پرس تی وی پخش شده است. درباره این مستند آمده: «۴۴۴ روز، به این موضوع اشاره می‌کند که تسخیر لانه جاسوسی آمریکا در سال ۱۳۵۸ و به تعبیر امام راحل، انقلاب دوم ملت مسلمان ایران، موجی از هراس را در دل اهریمنان افکند و سیاست‌ورزان غربی دریافتند؛ جوانان ایرانی با هیچ دولت متجاوزی سازگار نیستند و تنها برای رضای خدا قیام کرده‌اند و رهبر آنان نیز فقط و فقط خدا را در نظر دارد و قدرت ظاهری غرب برایش ملاک عمل نیست.»

مستند ۴۴۴ روز«۴۴۴ روز» مستندی مصاحبه‌محور است با عده‌ای از دانشجویان حاضر در جریان گروگانگیری از جمله شیخ‌الاسلام، پوریزدان پرست، طیبه ضرغامی، معصومه نورمحمدی، مجید تفرشی تاریخ‌نگار آرشیو بریتانیا و منصور لاریجانی فرمانده وقت. به بیان دیگر، نویسنده بیش از آنکه بخواهد از جنبه تکنیکی و هنری موضوع را بررسی کند، می‌کوشد به‌عنوان یک دانشجوی خط امامی و فعال در انجمن‌های اسلامی دانشجویان که عامل و وارث عمده این رخداد انقلابی بوده و هستند، نوع روایت تاریخی و سیاسی راویان و سازندگان را مورد نقد قرار دهد. البته این مستند، منتقدانی را نیز دنبال خود دارد.

 مستند روزهای آزادی/ کارگردان وحید فرجی

مجموعه مستند «روزهای آزادی» به کارگردانی وحید فرجی کاری از مرکز مستند بسیج رسانه ملی است که ابتدای سال گذشته روی آنتن شبکه اول سیما رفت. «روزهای آزادی» در ۱۰ قسمت به دخالت‌های سیاسی، نظامی و امنیتی آمریکا بعد از جنگ جهانی دوم در نقاط مختلف جهان پرداخته که در اکثر موارد به تغییر حکومت‌های مردمی و پیدایش حکومت‌های سرکوبگر منجر شده است. در بسیاری از این موارد، بعد از دخالت آمریکا، کشورهای مورد نظر، درگیر جنگ داخلی و خشونت‌های قومی و مذهبی شدیدی شدند که به مرگ میلیون‌ها انسان منجر شده است.

اولین قسمت این مستند به دخالت آمریکا در کشور گواتمالا و سرنگونی حکومت مردمی «جاکوبو آربنز» اختصاص دارد. درباره بخش اول این مستند آمده است: «قسمت نخست این مستند که به کودتای ۱۹۵۴ آمریکا در گواتمالا می‌پردازد، راز ارزان‌قیمت بودن موز در آمریکا را فاش خواهد کرد. این کودتا به جهت مقابله با تصمیم دولت دموکرات گواتمالا برای ممانعت از استعمار آمریکا و تلاش دولت «خاکوبو آربنز» برای بازپس ستاندن زمین‌های زراعی این کشور از شرکت آمریکایی United Fruit Company انجام شد.

مستند روزهای آزادیقسمت دوم نیز به موضوع تغییر حکومت پاتریس لومومبا در کنگو اشاره دارد. در قسمت سوم، ماجرای حضور آمریکا در ویتنام بررسی می‌شود. در قسمت چهارم سراغ نقش آمریکا در معادلات اندونزی رفته است و این موضوعات تا ایران و واقعه ۱۳ آبان ادامه خواهد داشت.»

وحید فرجی پیش از این، مستندهایی درباره استفاده آمریکا از تسلیحات غیرمتعارف در جهان ساخته که تاثیرات زیست‌محیطی و انسانی این تسلیحات را به تصویر کشیده است. مستندهای «جنگ پنهان»، «تولد در زمین سوخته» و «خاطرات نارنجی» از این جمله است.

مستند شکار طبس / کارگردان علی جمالی

«شکار طبس» به کارگردانی علی جمالی و تهیه‌کنندگی مجتبی خلفی‌زاده، روایتی منتشرنشده از مهار یکی از پیشرفته‌ترین هواپیماهای جاسوسی آمریکا(RQ170)  در آسمان خاطره انگیز طبس است. این مستند ۳۴ دقیقه‌ای حاوی تصاویر رمزگشایی شده از حافظه‌های این هواپیما بر فراز پایگاه هوایی قندهار می‌باشد.

مستند شکار طبسنمایش شیوه های جاسوسی آمریکا در ایران، بررسی پیامدهای پرواز پهپاد ایرانی «ایوب» بر فراز آسمان اسرائیل و همچنین خط تولید پهپادهای ایرانی بخش‌های دیگری از این مستند است. فیلم مستند شکار طبس در سال ۱۳۹۱ در گونه مستند و فیلم کوتاه تولید شده است و به عنوان اولین فیلم این کارگردان محسوب می‌شود.

کپی برداری و نقل این مطلب تنها با ذکر نام بلاگ سینمامارکت جایز می باشد.
برچسب ها
نمایش بیشتر

همچنین بخوانید

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

بستن