سیزدهمین جشنواره سینماحقیقت
فیلم شناسییادداشت

نقدِ کمال و کمالِ نقد، به بهانه مناقشه اخیر کمال تبریزی و منتقدان

در روزهای اخیر شاهد مناقشه کمال تبریزی و دو منتقد صاحب‌نام به بهانه نقد فیلم «مارموز» در یکی از برنامه‌های تلویزیونی بودیم که به دلخوری و واکنش‌های مجازی در شبکه‌های اجتماعی هم منجر شد و بازتاب‌های گسترده‌ای در رسانه‌های سینمایی داشت! اتفاقی که بار دیگر به شکاف میان منتقد و فیلم‌ساز در فرهنگ پرسوءتفاهم جامعه ما دامن زد و نشان داد که هنوز به درک مشترکی از نقد و کارکردهای آن و انتظاری منطقی و معقول از منتقدان نرسیده‌ایم؛ شکافی که از تردید به لزوم نقد و ضرورت حضور منتقد و هویت مستقل آن برمی‌آید!

بسیاری از فیلم‌سازان ما توقع‌شان از نقد صرفاً نقل خوبی‌ها و بیان قوت‌های آثار است و از بیان نقطه‌ضعف‌ها و اشکال کار رنجیده خاطر می‌شوند و آن را به عقب‌ماندگی یا عدم فهم درست از سوی منتقدان تفسیر می‌کنند. روایتی که کمال تبریزی از نقد مهرزاد دانش و نیما حسنی‌نسب داشت و آن‌ها را مصداق نقدهای کهنه و عقب‌مانده دانست! پیش از این، مسعود فراستی واژه «ما قبل نقد» را ساخته بود که در ادبیات سینمایی بیگانه و بیهوده به نظر می‌رسید و حالا کمال تبریزی «نقد کهنه و عقب‌مانده» را به ترمینولوژی این ادبیات خودساخته اضافه کرده است که مفاهیم و مصادیق آن روشن نیست و معیار سنجش دقیقی برای فهم آن وجود ندارد. این چه‌جور نقدی است؟ آیا هر نقدی که مورد پسند ما واقع نشود یا در آن تعریف و تأییدی نباشد، نقد عقب‌مانده و کهنه است؟ آیا اساساً این فیلم‌سازست که مترومعیار نقد را مشخص می‌کند و نقد و ابزارهای آن هویتی مستقل از دیدگاه فیلم‌ساز ندارند؟

اگرچه طی سال‌های اخیر و با گسترش فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی شاهد تولد منتقدان یک‌شبه و مجازی بودیم و هستیم که به تشتت و تنش در نقدنویسی دامن زده‌اند و به‌طبع ترکش‌های آن بدنه سینما و سینماگران را هم زخمی کرده است اما نقد و منتقد سینما در ادبیات حرفه‌ای آن، دارای جایگاه روشن و تعریف‌شده و البته منزلتی هویتمند است که موجودیت و حقانیت خود را از خوشامد و بدآمد فیلم‌ساز نمی‌گیرد بلکه بنا به رسالت و کارکرد خود، به تجزیه و تحلیل فیلم می‌پردازد. آیا زمانی که همین منتقدان از فیلم‌هایی مثل «لیلی با من است» یا «مارمولک» تعریف و تمجید می‌کردند، نماد نقد کهنه و عقب‌افتاده نبودند؟!

کمال تبریزی و حرف‌های تندوتیزش به دو منتقد، در واقع بهانه‌ای است برای این‌که یک بار دیگر به سوءتفاهم‌ها، بدبینی‌ها و شکاف و مناقشه کهنه‌ای بپردازیم که بین منتقد و فیلم‌ساز وجود دارد. در این خصوص می‌توان به مثابه رویکردی که در شبکه‌های اجتماعی جریان دارد فیلم‌سازان را به چالش تعریف نقد و منتقد و انتظارشان از جامعه منتقدان دعوت کرد تا شاید برای یک بار هم که شده در یک حرکت نمادین، رسانه‌ای و مجازی، توقع و انتظار فیلم‌سازان از نقد و منتقد اعلان شود و مثلاً به این پرسش پاسخ روشن داده شود که آیا نقد منفی و بیان نقاط ضعف فیلم‌ها به معنی نقد عقب‌مانده و مخرب یا برآمده از کینه و دشمنی با فیلم‌سازان است یا نه؟

این انگاره در ذهن برخی فیلم‌سازان وجود دارد که نقد را به چالش کشیدن فیلم و فیلم‌ساز می‌دانند! این در حالی است که نقد یک خوانش خودآگاهانه از سوی یک مخاطب جدی سینماست که فقط تماشاگر فیلم نیست و بنا به تخصص خود در این حوزه به ارزیابی و قضاوت درباره آثار سینمایی می‌پردازد. به نظر می‌رسد پس از این همه سال تجربه نقدنویسی در ایران و با تأکیدی که خود فیلم‌سازان بر ضرورت و اهمیت نقد سینمایی دارند، هنوز جامعه منتقدان در معرض یک سوءتفاهم و سوءبرداشت جدی قرار دارد که گویی به این دعوت می‌شود که بیش‌تر باید درباره هم حرف زد و تعامل و گفت‌وگو داشت.

برآیند کلی نقدهای سینمایی در نهایت به رشد و تعالی سینما کمک می‌کند و نمی‌توان منکر نقش سازنده و مثبت نقد در رشد و پیشرفت سینما شد؛ همچنان که می‌توان بخشی از ناکارآمدی‌ها و درجازدن‌ها و آشفتگی در سینمای ایران را نیز متأثر از فقدان نقدهای جدی و اثربخش دانست؛ نقدها و منتقدان منفعلی که گاه به خاطر همین فضای پرسوءتفاهم و آسیب‌پذیر از وظیفه و رسالت نقد فاصله می‌گیرند و نمی‌توانند نقش حرفه‌ای خود را به‌خوبی ایفا کنند. وقتی نقدها زهراگین می‌شوند و بدون تعارفات و ملاحظات متعارف به تحلیل یک اثر می‌پردازند این گونه آماج انواع اتهامات و سنگ‌پراکنی‌ها و دست‌اندازی‌ها می‌شوند. تداوم این ذهنیت و بدبینی به منتقدان می‌تواند نقد را هم از کارکرد اصلی خود تهی کند و این اتفاقی است که کم‌وبیش در حال رخ دادن است و نقد فیلم را هم مثل بسیاری از تولیدات سینمایی منفعل و بی‌خاصیت کرده است…

نویسنده: رضا صائمی
برچسب ها
نمایش بیشتر
برای اطلاع و استفاده از سایر مطالب ما، به کانال تلگرام بلاگ سینمامارکت بپیوندید: کانال بلاگ سینمامارکت

همچنین بخوانید

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

بستن