مجله نقد فیلمگردی
فیلم شناسینقد مستند

نقدی بر مستندهای صحنه‌ هایی از جدایی، پروژه ازدواج، رنج زیر پوست؛ کپی برابر اصل

نقدی بر برخی از فیلم‌ های روز ششم سیزدهمین جشنواره سینما حقیقت، مستندهای صحنه هایی از یک جدایی به کارگردانی وحید صداقت، پروژه ازدواج به کارگردانی حسام اسلامی و عطیه عطارزاده و رنج زیر پوست به کارگردانی محسن جعفری راد.

نگاهی به برخی از فیلم‌های روز ششم جشنواره سینما حقیقت:

صحنه‌ هایی از جدایی (وحید صداقت/ مسابقه ملّی)

فیلم‌های مستندی که پرتره شخصیت‌های بزرگ و مهم هنری، سیاسی و ورزشی هستند، فارغ از قضاوت درباره ویژگی‌های خود اثر، جذابیتی انکارناشدنی دارند. مانند سه مستند پرتره‌ای که در جشنواره امسال (۹۸) درباره “فدریکو فلینی”، “میلوش فورمن”، “آندره تارکوفسکی” و “پیتر سلرز” به نمایش درآمد.

مستند صحنه هایی از یک جداییگاهی شخصیت مورد بررسی در فیلم مستند، دارای جایگاهی است که بر خود اثر سایه می‌اندازد و می‌تواند کاستی‌های آن را بپوشاند و ناگزیر ما را مجذوب آن سازد. برای تحلیل اما باید از بند مجذوب شدن رها شد.

همان‌طور که می‌توان گفت پرتره تارکوفسکی به کارگردانی پسرش، بیش‌تر به فوتورمانی می‌ماند که تصاویر فیلم می‌توانست با هر تصویر دیگری جایگزین شود. گویی تصاویری گرفته شده و صدای تارکوفسکی بر روی آن سینک شده و در مونتاژ آنها به یک فیلم تبدیل شده‌اند. کار کارگردان در چنین آثاری به مراتب سخت‌تر است چراکه باید خود را ورای نام خاص سوژه، در فیلمش ثابت کند. “وحید صداقت” در فیلم صحنه‌هایی از جدایی بر روند ساخت یکی از مهم‌ترین و پرافتخارترین آثار سینمای ایران در عرصه بین‌المللی یعنی “جدایی نادر از سیمین” تمرکز کرده است.

اهمیت فیلم “اصغر فرهادی” و جایگاه او در سینمای ایران و جهان، ناخواسته این مستند را گیرا و تماشایی می‌کند. اما آنچه سبب می‌شود کارگردان بتواند نوع نگاه خود را ورای سوژه در مستندش انعکاس دهد، انتخاب فرم روایی و تدوین فیلم صحنه‌هایی از جدایی است. صداقت با هوشمندی فرم روایی مستندش را از نقطه قوت اصغر فرهادی در فیلم‌سازی وام گرفته است؛ شخصیت‌پردازی و نحوه بازی گرفتن از شخصیت‌ها. صحنه‌هایی از جدایی روایت یک‌پارچه و منسجمی دارد که به اپیزودهایی بر اساس شخصیت‌های فیلم “جدایی نادر از سیمین” تقسیم شده و در هر اپیزود تمرکز بر یک یا دو شخصیت است.

این اپیزودها با یک نمای تکرارشونده تفکیک می‌شوند. نمایی که یک دستگاه کپی را در حال کپی کردن یک برگه نشان می‌دهد که می‌تواند سند قباله ازدواج و یا شناسنامه باشد. قباله ازدواج و شناسنامه با توجه به داستان فیلم “جدایی نادر از سیمین” معنا می‌یابد و نوعی بینامتنیت و پیوند محتوایی را میان فیلم داستانی و مستندی که درباره آن ساخته شده، برقرار می‌سازد. از سویی نماهای ضدنور دستگاه کپی می‌تواند اشاره زیرمتنی به تبحر فرهادی در شخصیت‌پردازی داشته باشد. تکرار این نما در ابتدای هر اپیزود به ما می‌گوید که در این فیلم با شخصیت‌هایِ شناسنامه‌دار داستانی مواجه هستیم.

پروژه ازدواج (حسام اسلامی و عطیه عطارزاده/ مسابقه ملّی)

مستند پروژه ازدواج ایده‌ای بکر را درباره سوژه تکراری بیماران روانی روایت می‌کند. فیلم با توضیح یکی از کارگردانان درباره انگیزه شخصی‌اش نسبت به بیماران روانی آغاز می‌شود و می‌تواند دو روایت را به صورت موازی با یکدیگر تا انتها پیش ببرد.

مستند پروژه ازدواجنحوه ارائه اطلاعات درباره زندگی شخصی کارگردان زن فیلم، به‌گونه‌ای است که هم‌زمان با پیشرفت پروژه ازدواج در خانه احسان (محل نگه‌داری بیماران اعصاب و روان) صورت می‌گیرد و کنجکاوی مخاطب را درباره زندگی خصوصی او برمی‌انگیزد.

به این ترتیب روایت فرعی زندگی کارگردان و رازگشایی از انگیزه شخصی او برای ساخت این فیلم، تماشاگر را تا پایان با فیلم درگیر می‌کند. روایت اصلی اما بررسی امکان ازدواج مددجویان اعصاب و روان در خانه احسان است که با فرازونشیب‌هایی همراه می‌شود. فیلم هم از همراهی پزشکان و متخصصان موافق و مخالف بیمارستان برخوردار است و هم توانسته با مددجویان مصاحبه کند و مخاطب را با دنیای این بیماران از نزدیک مواجه سازد.

پرسشی در این فیلم مطرح می‌شود که هم جنبه علمی دارد و هم سویه‌ای انسانی و اگر راه برای تحقیق علمی آن گشوده شود، کارگردانان می‌توانند قسمت دوم این مستند را نیز بسازند.

رنج زیر پوست (محسن جعفری‌ راد/ مسابقه ملّی)

نام رنج زیرپوست برای نگارنده یادآور نام مجموعه داستان “از رنجی که می‌بریم” نوشته جلال آل احمد است و به راستی که همه در رنج هستیم چراکه انسان اساساً در رنج آفریده شده است. این مستند سوژه‌ای جسورانه دارد. کارگردان که پیش از ساخت فیلم، سال‌ها در عرصه نقد فیلم و روزنامه‌نگاری فعال بوده و هست، حال برای ساخت فیلم و انتخاب سوژه به سراغ خود و خانواده‌اش رفته است.

انتخابی که به تصویر کشیدن آن در قالب مستند، نیازمند جسارت است. چراکه اگر این سوژه در قالب سینمای داستانی ساخته می‌شد، جسارت کارگردان به این اندازه قابل توجه نبود. یکی از ویژگی‌های مهم مستند رنج زیرپوست چندصدایی بودن آن و پرهیز از قضاوت و یا سوق دادن بیننده به سمت موضع‌گیری نسبت به شخصیت‌هاست. الگوی رایج مصاحبه در این مستند توانسته جانب عدالت و واقع‌گرایی را نگاه دارد. گاهی برخی از سکانس‌های فیلم در ورطه احساسات‌گرایی و تکرار می‌غلتد که تدوین می‌تواند نجات‌بخش آن باشد.

پوستر مستند رنج زیر پوستفصل تلاش کارگردان برای خارج ساختن مادر بیمارش از خانه و بردن او برای دیدار خواهرش بخشی از آرشیو قدیمی کارگردان است. قسمتی از این راش‌ها سیاه و سفید (نماهای داخل خانه) و بخشی رنگی (نماهای خارج از خانه) است که هم به فضاسازی و حال و هوای فیلم کمک می‌کند و هم در عین حال وجهی تعلیق‌آمیز برای خروج مادر از خانه و سررسیدن ناگهانی پدر ایجاد می‌کند. اما از سویی این پرسش را نیز در ذهن پدید می‌آورد که با وجود ترس فراوان از پدر و خشونت‌های او، فیلم‌برداری کردن از صحنه‌ای که خلاف خواست اوست، چگونه صورت گرفته است؟

شاید آن را هم بتوان گذاشت به حساب جسارت کارگردان! یکی از مهم‌ترین مضامین این فیلم عدم وجود امکان قضاوت درباره انسان‌ها است. زنان قربانی فرهنگ سنتی مردسالاری هستند و مردان قربانی فرهنگ سنتی پدرسالاری. اما همواره یک پرسش امانیستی باقی می‌ماند که آیا همه انسان‌ها به نحوی قربانی سیستم‌ها و فرهنگ‌های معیوب و متحجر نیستند؟ قربانی یک سیستم و یا فرهنگ بودن تا چه اندازه می‌تواند دلیل و توجیهی بر نوع رفتار آدمی باشد؟

نویسنده: شهرزاد شاه کرمی

کپی برداری و نقل این مطلب تنها با ذکر نام بلاگ سینمامارکت جایز می باشد.
برچسب ها
نمایش بیشتر

همچنین بخوانید

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

بستن