مجله نقد فیلمگردی
فیلم شناسینقد فیلم

نقد فیلم پلتفرم به کارگردانی گالدر گازتلو – آزاردهنده اما جذاب

فیلم پلتفرم - The Platform ساخته گالدر گازتلو یکی از آن آثار خوش ایده و جالب توجه سال ۲۰۱۹ است که لحظاتی از حیث پرداخت به سوژه‌ اش،‌ شگفت‌ آور ظاهر می‌ شود و لحظاتی نیز به تفسیرگرایی و نمادپردازی روی می‌ آورد.

«پلتفرم» اولین فیلم گالدر گازتلو-اوروتیا، کارگردان ۴۵ ساله اسپانیایی است که پیش از این در سال ۲۰۰۳ میلادی فیلم کوتاه «۹۱۳» را ساخته بود. او طی این سال‌ها مشغول تولید تیزرهای تبلیغاتی و آگهی‌های بازرگانی بوده است. این که کسی تقریباً تمام دوره فعالیت بصری‌اش جنبه تجاری داشته باشد و ناگهان اولین فیلمش را در جبهه مقابل سرمایه‌داری بسازد، خودش نکته خاص و عجیبی است اما قضیه وقتی عجیب‌تر می‌شود که توجه کنیم اساساً تحصیلات او در رشته تجارت بین‌الملل بوده است.

بسیاری از نوابغ سینما که چیزهای جدیدی به دستور زبان آن اضافه کرده‌اند، جزو فیلم‌اولی‌های دیرهنگام بوده‌اند. در ایران می‌شود عباس کیارستمی را به عنوان چنین موردی مثال زد و مثلا در سینمای اروپا پیر پائولو پازولینی. اما برای پاسخ به این سوال که آیا گالدر گازتلو-اوروتیا جزء این دسته از افراد قرار خواهد گرفت یا نه، کمی زود است. به هر حال او تا همین جای کار هم فیلم خاص و بحث‌برانگیزی ساخته است که باعث شده حتی با اولین فیلمش نگاه‌ها را متوجه چشم‌انداز آینده‌اش در سینما کند.

فیلم پلتفرمپلتفرم داستان زندانی چند صد طبقه است که وسط هر سلول آن یک سوراخ مستطیل شکل قرار دارد. سفره رنگین غذا هر روز سوار بر سکویی مثل آسانسور باربری، از بالاترین طبقه به سمت پایین‌ترین طبقه حرکت می‌کند و در راه دو دقیقه در سوراخ مستطیل هر سلول قرار می‌گیرد. در هر سلول دو زندانی هستند که فرصت دارند طی همین دو دقیقه، هرچه می‌توانند از سفره بخورند. اگر آنها چیزی از سر سفره بردارند تا پیش خودشان ذخیره کنند، دمای مکان زندگی‌شان بی‌اندازه گرم یا به شدت سرد خواهد شد. مشخص است که سفره هر چه از طبقات بالا به سمت طبقات پایین می‌آید، محتویات آن کمتر می‌شود.

انگار این زندان طوری طراحی شده که آدم‌های داخل خودش را ناچار کند برای بقاء، در حق همنوعان‌شان به شدت بی‌رحم باشند. هر زندانی موقع ورود به این مکان حق دارد یک چیز را انتخاب کند تا با خودش بیاورد. گورنک که قهرمان فیلم است، داوطلبانه به اینجا آمده تا شش ماه بماند و پس از آن یک مدرک معتبر بگیرد. منظور فیلم از این مدرک معتبر تا انتها مجهول می‌ماند. به هرحال او کتاب دن‌کیشوت را انتخاب کرده تا با خودش بیاورد.

فیلم پلتفرمگورنک نماد روشنفکران است. تیری‌ماگاسی، هم‌سلولی گورنک که در ابتدای فیلم مثل تور لیدر، تمام جزئیات محل جدید را برایش شرح می‌دهد، پیرمردی است که یک چاقوی بسیار تیز و برنده با خودش آورده است. این چاقو را او وقتی تحت تاثیر تبلیغات تلویزیون قرار گرفت خرید. این زندانی پیر که به نوعی راوی فیلم هم هست؛ یک نمونه خالص از چیزی است که این زندان می‌تواند تربیت کند. چنین محیطی اگرچه به‌ شدت منظم و قاعده‌مند است؛ از این جهت می‌تواند تمدن‌های انسانی را به یاد بیاورد، اما در نوع چینش خود و روحی که بر قوانینش حاکم است، یادآور طبیعت و نظم بقامحور آن می‌شود.

کسانی که در طبقات پایین این زندان قرار دارند، هیچ غذایی برای خوردن گیرشان نمی‌آید و لاجرم به فکر خوردن هم‌سلولی‌هایشان می‌افتند. این محیط آدم‌ها را در مصرف‌گرایی بسیار حریص کرده؛ چنان که وسط سفره می‌پرند و با هول و ولای تمام، خوراکی‌های آن را در همان چند دقیقه‌ای که فرصت دارند توی دهانشان فرو می‌کنند.

به علاوه، آدم‌ها در چنین محیطی به شدت در قبال پایین‌دستی‌هایشان ظالم و زورگو هستند و البته توقع همین رفتار را از بالادستی‌ها دارند. همه قانع شده‌اند که حق دارند به ضعیف‌تر زور بگویند و قوی‌تر حق دارد به آنها زور بگوید. محیط زندان به‌رغم سیستم پیچیده و به شدت منظمی که دارد، آدم ها را پله‌پله از نردبان تکامل به پایین هل می‌دهد و تا مرحله حیوانی پس می‌زند؛ یک محیط پیشرفته که باعث پسرفت آدم‌ها از خوی مدنی‌شان می‌شود، ما را یاد چه اصطلاحی خواهد انداخت به جز بَربَریَت مدرن؟ فیلم این گونه است که به منطق سرمایه‌داری طعنه می‌زند.

فیلم پلتفرمسرمایه‌داری به این متهم است که تحت عنوان تجدد و نو شدن جلو می‌آید اما دستاوردهای اجتماعی انسان‌ها را از آن‌ها پس می‌گیرد و آن‌ها را به قانون جنگل باز می‌گرداند.

فردگرایی متورمی که این سیستم بر اساس آن پیش می‌رود و قاعده ظالمانه ‌اما به ظاهر منطقی «حق با قوی‌تر است»، در فیلم پلتفرم ابتدا نمایش داده می‌شوند و سپس به چالش کشیده می‌شوند. ایموگوری، زنی که سرطان دارد و ماه‌های آخر عمرش تصمیم گرفته به محیط زندان بیاید، سگش را برای آوردن به سلول انتخاب کرده است. او سعی می‌کند آدم‌های طبقات پایین‌تر را مجاب کند که کمتر بخورند تا غذا به پایین‌تر از آنها هم برسد. اگر عدالت بین طبقات مختلف رعایت شود هیچ‌کس از گرسنگی تلف نخواهد شد؛ اما هیچ وقت اجماعی روی یک تصمیم متمدنانه به‌وجود نمی‌آید و اشخاص تنها به فکر خودشان هستند.

آیا تلاش ایموگوری برای رساندن اهالی زندان به چنین اجماعی شکست خورده است؟ به نظر نمی‌آید این طور باشد. او روی گورنک تاثیر گذاشت و گورنک روی جوان سیاهپوستی به نام بهارات؛ و این دونفر وقتی در طبقه ۵ زندان با هم در یک سلول قرار گرفتند، مسیر فیلم را به طور کل عوض کردند.

فیلم پلتفرم«پلتفرم» به طور مشخص با فردگرایی چالش دارد. اساسا رو‌یه‌ی جدید تعدادی از روشنفکران هنری دنیا که به نقد سرمایه‌داری می‌پردازند؛ این است که افق ذهنی این سیستم و منطق اصلی‌اش یعنی فردگرایی را در عوض تک‌تک افرادی که ثروتمند شده‌اند، به چالش بکشند.

در سال گذشته فیلم تحسین‌شده «انگل» همین رویه را داشت؛ خانواده فقیری که با فرصت‌طلبی توانست در یک موقعیت سودآور نفوذ کند، بی‌شباهت به تک‌تک افرادی نیست که در سلول‌های پلتفرم زندگی می‌کنند. حتی مادر خانواده فقیر در فیلم انگل وقتی با زن و شوهری که مثل خودشان فقیر هستند، در زیرزمین خانواده ثروتمند روبه‌رو می‌شود، رفتاری بی‌گذشت و بی‌رحمانه دارد اما ثانیه‌ای بعد که همسر و فرزندان او از پشت راهرویی که فالگوش ایستاده‌اند، سقوط می‌کنند و همه چیز لو می‌رود،

پوستر فیلم پلتفرمجای التماس کننده و التماس شونده بلافاصله و با همان شدت عوض می‌شود و باز هم دل هیچ‌کس به رحم نمی‌آید. تفاوت پلتفرم با فیلمی مثل انگل و بسیاری از فیلم‌های جریان روشنفکری در یکی دو سال گذشته که به نقد سرمایه‌داری پرداخته‌اند؛ این است که عوض اکتفا کردن به نمایش سیاهی‌های موجود در ذات انسان، یک عمل مصلحانه را به عنوان جایگزین وضعیت طبیعی (همان قانون جنگل) مطرح می‌کند.

پلتفرم اصرار دارد بگوید که برای برون‌رفت از وضع موجود، نباید دنبال یک راه‌حل معجزه‌آسا گشت و به عبارتی این فیلم سعی دارد هر چه بیشتر از هالیوودی بودن اجتناب کند؛ اما این گریز از نتیجه‌گیری پایانی، باعث می‌شود در انتهای اثر، مخاطب مقداری با کاهش دمای حسی مواجه ‌شود.

اما گذشته از این‌ها پلتفرم فیلمی آزاردهنده اما در عین حال جذاب است.

نویسنده: میلاد جلیل‌زاده

کپی برداری و نقل این مطلب تنها با ذکر نام بلاگ سینمامارکت جایز می باشد.
برچسب ها
نمایش بیشتر

همچنین بخوانید

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

بستن