مجله نقد فیلمگردی
فیلم شناسینقد مستند

نقد مستند جایی برای فرشته‌ ها نیست؛ تحمیق مخاطب آگاه

مستند جایی برای فرشته‌ ها نیست به کارگردانی سام کلانتری درباره تلاش تیم هاکی با اسکیت ملی بانوان ایران است که قرار است بی‌ روحیه و بی‌ پول به مسابقات کره اعزام شود.

اگر ملودرام در مستندسازی تعریفی علمی داشته باشد، «جایی برای فرشته‌ها نیست» یکی از مستندهای بی دل و جرات و ملودرامی خواهد بود که هم در تدوین و هم در ارائه محتوی مخاطبش را فریب می‌دهد. توضیح اینکه نمایش بیچارگی ورزش بانوان ایران در سطح بین‌المللی چیزی است که هم دست اندرکاران دولتی از آن باخبرند و هم جامعه؛ می‌دانیم که ورزش مردان ما چالش‌های عجیب مالی حتی برای واریز پول به حساب خارجی دارد و می‌دانیم که افه ورزش بانوان در ایران به دلیل مشکلات مالی تنها برای پروپاگاندای بین‌المللی است که مثلا ما در همه زمینه‌ها موفقیم و موضوع بانوان برای ما اهمیت دارد.

«جایی برای فرشته‌ها نیست» درباره تلاش تیم هاکی با اسکیت ملی بانوان ایران است که قرار است بی‌روحیه و بی‌پول به مسابقات کره اعزام شود اما اصلی‌ترین دغدغه مستندساز، بازسازی روحیه این دخترها با استخدام یک روانشناس و ایجاد حس غرور برای پیروزی است. چیزی که عنوان مستند بدان اشاره دارد دقیقا ما را به دو چیز معطوف می‌کند. یکی ارجاع از نقل‌و‌قول مدیر تیم است که گفته بود در تیم من به فرشته احتیاج ندارم و چند دریده می‌خواهم و دومی اشاره‌ای استعاری است بر بانوانی که در ایران بدان‌ها توجه‌ای نمی‌شوند و خودشان دارند گلیم خود را از آب می‌کشند.

اما نکته اینجاست که مستندساز جرات این را ندارد تا جدا از عنوانی که انتخاب کرده است در طول اثرش این حس فراموش‌شدگی بانوان را به نمایش بگذارد. برای درک این سهل‌انگاری و متعهد بودن فیلمساز بر سیستم حکومتی ورزش بانوان، همین بس که بگوییم  بیش از ۴۵ دقیقه ابتدایی، لحظات زیادی هست که درباره تامین هزینه مسابقات این دختران بحث می‌شود.

حتی کمپین تبلیغی اینستاگرامی دارند یا اینکه از مردم طلب کمک می‌کنند. نهایتا یکی می‌گوید ممکن است این پول جور نشود و دولت هم کمک نکند. دیگری می‌گوید حتی از اروپا هم به ما کمک مالی می‌کنند. به عبارتی ۴۵ دقیقه از مستند بارها با مشکلات مالی گروه درگیریم اما ناگهان بی‌مقدمه آنها را در کره و مکان مسابقات می‌بینیم و مستندساز اصلا به موضوع چگونگی تامین مالی تیم نمی‌پردازد. اگر بحث مالی اهمیت نداشت، چرا ۴۵ دقیقه ابتدایی بدان اشاره شد؟ و اگر داشت چرا نحوه تامین آن مشخص نگردید.

دلیل، همان محافظه‌کاری مستندساز  در عدم نقد سیستم در برخورد با بانوان است. در طول مستند بارها و بارها منتظر یک موتیف، یک پلان هنرمندانه، یک صحنه تاویل‌پذیر برای چنین نقدی بر دولت ایران هستیم که نه، اتفاق نمی‌افتد. مستند فقط درباره سختی‌های ورزش بانوان حرف می‌زند. اما از پتانسیل سوژه، فقط برای ایجاد پروپاگاندایی ملودرام بهره می‌برد نه نقد. حتی موضوع روانشناسی نیز در مستند، نمایشی و غیر‌قابل باور است.

اگر نقد بر روش دولت در برخورد با ورزش بانوان را از چنین سوژه‌ای برداریم، چه از آن باقی می‌ماند؟ فقط روانشناسی و تهییج روحی تیم؟ مستند دو نیمه دارد. نیمه دوم‌اش نمایش بازی آبرومندانه و بر سکو رفتن با تمام کاستی‌هاست اما نیمه اولش می‌خواهد مشکلات حکومتی در قبال ورزش بانوان را بگوید که جرات ندارد و این مسئله را آنهم خیلی سربسته بر دوش چند دیالوگ کاراکترهایش می‌گذارد. حذف این نقد بر دولت، لطمه‌ای آنچنان بر سوژه و مستند وارد کرده که «جایی برای فرشته‌ها نیست» را فقط می‌توان آیتمی ورزشی قلمداد کرد که نمونه‌های مشابه‌اش و یا شاید سطح پایین‌ترش را در برنامه‌های ورزشی تلویزیون هم می‌بینیم.

مسئله دیگر، تدوین غیراستاندارد برای اثری است که تلاش دارد طبیعی باشد. این تکنیکِ تدوینی که رویداد‌ها را موازی در کنار هم قرار می‌دهد بی‌شک مخصوص به فیلمی داستانی است و نه مستند. در مسابقات بین‌المللی پی او وی بازیکن هاکی واقعا چه معنایی دارد؟ تدوین اینگونه است که در بین پلان‌های مسابقه بین‌المللی، نماهایی قرار دارد که مشخصا مربوط به همین مسابقه ملی نیست و فقط برای ایجاد تنشی کاذب، در دل تصاویر مسابقه اصلی گنجانده شده است.

مثل این می‌ماند که شما در حال دیدن مسابقه تیم ملی فوتبال ایران و کره جنوبی و لحظه گل صعود قوچان‌نژاد به جام جهانی پیشین هستید اما ناگاه «پی او وی» قوچان‌نژاد را در تصویر داشته باشید. این شکل تدوین فقط برای ایجاد هیجانی تصویری است و هیچ کارکردی برای طبیعی سازی ندارد.

جایی برای فرشته ها نیستهمچنین در طول برگزاری مسابقات در کره، تدوین نقش ویرانگر دیگری دارد. اینکه دائما ما را از دل مسابقات به گذشته می‌برد. نمی‌گوییم که این شکل تدوین جذاب نیست بلکه بحث بر سر کارکردهای تدوینی سینمایی داستانی و تفاوت آن با سینمای مستند است. انگار مستندساز همه داشته‌هایش را فدای جذابیت هیجانی مستندش کرده است.

در تشریح رویه ملودرام مستند «جایی برای فرشته‌ها نیست» تمرکز چندین دقیقه‌ای فیلمساز بر روی خانواده یکی از اعضای چندین نفره تیم است که پدری معلول دارد. چرا فقط همین پدر معلول جلوی دوربین قرار گرفته است؟ چون معلول است و بار ملودرام دارد. جز این چه برداشتی از آن می‌توان کرد؟

متاسفانه «جایی برای فرشته‌ها نیست» با وجود یک روایت جذاب از تلاشی جمعی برای رسیدن به روح نداشته‌ی جمعی ایرانی‌ها، دارای اجرایی به شدت مصنوعی و غیر قابل باور است.

نویسنده: رحیم ناظریان

کپی برداری و نقل این مطلب تنها با ذکر نام بلاگ سینمامارکت جایز می باشد.
برچسب ها
نمایش بیشتر

همچنین بخوانید

‫۹ نظرها

  1. مستند نقد سیستمی خود را نشان نمی دهد و فقط در پوسته ای ادعای روشنفکری خود را غالب می کند و دو سه جا از مسیر اصلی خود جا می ماند و بی دلیل به آزادی، حجاب و عادی سازی روابط می پردازد. اصول را فدا میکند و کمکی به سوژه اصلی خود نمیکند. مسئله ورزش بانوان و فقدان حمایت های وزراتی و دولتی که علت اصلی افول در ورزش است در مستند نقش نمیگیرد و بیان نمی شود و دخترانی بدون حمایت، بی پول و حتی بی زمین ورزش، که می بایست مخاطب با آنها همراه شود را نشان می دهد که معلوم نمی شود گیرشان پول اردوی تیم است یا مسائل روانشناختی و روان شناسی است که کمکشان می کند. و ناگاه با یک تیزر پول تیم تامین می شود. این مستند برگی ناقص و روشنفکرانه از قصه نابسامانی ورزش ملی است که هنوز این حکایت باقیست…

  2. بابا چرا اینطوری میسازید آخه؟…
    چقدر ادا آخه؟
    وقتی تیم از فرودگاه برمیگرده؛ خانواده های منتظر رو نگاه کنید. آدم های چادر به سر نشون داده میشه. یعنی این ورزشکاران بنیه اعتفادی دارند، خانواده های معتقد دارند، یه سکانس نشون داده نشد که این ها برای پیروزیشون #دعا هم مکینند. یا مادراشون دعا هم میکنند. هنوز خدا هست، خدا وجود داره و خواهد داشت. همش روانشناسی آخه؟ همش از این کلمات میتوانم، جنگنده ایم، سرسختیم، دریده، و این حرف ها؟
    من به تیم ملی هاکی بانوان تبریک میگم. به قول مربی خارجی دمت گرم. اعضا تیم دیده شدید با این مستند، خوب بودید اما….
    به امید پیروزی های دوچندانتان. کانادارو با قدرت ببرید.

  3. سوژه پرکشش و موضوع خوب، اما از ریتم کند رنج می برد، با این تفاسیر باز هم موضوع برا تدیون را به دوش می کشد.

  4. نقدی که گذاشتید رو دوس داشتم، یکم ثقیل بود برای من کاش یه راهنما هم داشتید.
    ممنون از بلاگ

    1. سلام
      ورزش هاکی اینلاین فدراسیون رسمی داره؟..
      اگر دارد چرا هیچی از اون توی فیلم نبود؟ اگر ندارد وزارت ورزش جوانان پاسخگو نیستش؟

  5. کاش مستندی میساختند تا همه متوجه بشوند که ایران عزیز جایی برای همه فرشته ها هست. مردان و زنان ایرانی. کاش مسئولین متوجه بشند که ایران جای فرشته ها هست و هیچ ورزشکاری ایرانی تصمیم نگیرد تا با پرچم کشور دیگری بازی کند.

  6. من فیلم را دیدم
    به نظرم نقد شما سینمائی و اجتماعی نبود
    بلکه هدف مندانه قضاوت کردید روایت این بچه هارو
    به نظر من به صورت مشخص معلوم بود پول چه جوری پیدا شد،
    در یک ساعت کمی بیشتر یا کمتر چه جوری باید مستند ساز به خانواده ۲۰ ورزشکار بپردازه
    کما اینکه در این زمان کوتاه من با تمام این تیم ارتباط گرفتم
    و صد البته چقدر انسانها واقعی بودن
    من همیشه ناراحتم که ما با سیاه نمائی و نشستن در جایگاه قربانی دنبال جلب توجه هستیم
    این مستند بسیار واقعی بود
    و حال من رو عجیب عوض کرد

پاسخ دادن به محمد حمیدی لغو پاسخ

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

بستن