فیلم شناسینقد فیلمهنر و تجربه

نقد مستند «قطار مسیر ۶۰»: ایستگاه بلاتکلیفی

نقدی بر مستند «قطار مسیر 60» ساخته کتایون جهانگیری که به مسائل و رخدادهای مرتبط با ساخت سرودهای انقلابی و هنر موسیقی در دهه اول انقلاب اسلامی می‌پردازد و در آن، با محمد گلریز، حسام الدین سراج، علی رحیمیان، نادر مرتضی پور، کیوان ساکت، صادق آهنگران، مهرداد کاظمی، رامین بهنا، جهانگیر زمانی، سیّدمحمد میرزمانی و... گفت و گو شده است.

موسیقی مانند هنر‌های دیگر متاثر از نیاز‌های اجتماعی یا حتی سیاسی و متقابلاً تاثیرگذار بر آن است. تاثیر و تاثر موسیقی در قبال خیزش‌های اجتماعی_سیاسی تاریخ معاصر ایران، امری است که از چگونگی تغییرات ریتمیک، ملودیک و کلامی مرتبط با آثار تولید شده در این فراز‌های زمانی، کاملاً قابل دریافت است. آثار تولید شده در دهه اول بعد انقلاب اسلامی به خوبی نمایان‌گر این مدعاست. در این دوره موسیقی ضمن تاثر از محیط، این تاثیرات را به تاثیراتی پیش برنده در حوزه معادلات سیاسی-اجتماعی تبدیل می‌کند.

از طرفی در آن سال‌ها به دلیل حساسیت‌هایی که متناسب با فضای انقلاب بود، محدودیت‌هایی از طرف متولیان فضای فرهنگی کشور اعمال شد که اهمیت دهه ۶۰ را بیش از پیش آشکار می‌کند.

در امتداد سیر تحولات اجتماعی انقلاب اسلامی ایران در دهه شصت، به مرور هنرمندان عرصه موسیقی دو دسته شدند. دسته‌ای با کناره‌گیری از هنر، عواطف و احساسات خود را سرکوب کردند و ترجیح دادند کمتر در انظار ظاهر شوند و گوشه‌نشینی در پیش گرفتند یا مهاجرت کردند.
دسته دیگر تلاش کردند تا خود را با تحولات جامعه همراه کنند و نیاز‌های جامعه پرشور و انقلابی ایران آن روز را در آثار تولیدی خود لحاظ کنند. مستند مسیر قطار ۶۰ قرار است به واکاوی همین جریان‌ها بپردازد.

فیلمساز برای بررسی وقایع دهه شصت و با توجه به نام نمادینی که برای مستندش برگزیده، نُه ایستگاه برای فیلمش طراحی کرده که در هر یک به بررسی موضوعی می‌پردازد.
در ابتدا به سیاق مستند‌های دیگر از این دست، سخن از محدودیت‌ها و شرایط دشوار کار برای اهالی موسیقی در دهه ۶۰ به میان می‌آید محدودیتی که برای همه نوع موسیقی بود، از ترانه‌های کوچه بازاریِ شش و هشتی تا موسیقی سنتی و فاخر و موسیقی‌های جدید و عامه پسند. محدودیت‌هایی مانند حمل ساز، ممنوعیت فعالیت زنان آوازه خوان، از رونق افتادن آموزش موسیقی، رویکرد نامعلوم صداو سیما نسبت به مساله موسیقی و… به تعبیر یکی از مصاحبه‌شوندگان در آن سال‌ها تکلیف موسیقی معلوم نبود. این بلاتکلیفی با توجه به شرایط و فضای متاثر از انقلاب و پروسه زمانی استقرار کامل دولت و رسیدن به یک پایداری نسبی تا حدودی طبیعی به نظر می‌رسد.
مشکل مستند دقیقاً از همین ایستگاه اول آغاز می‌شود. یعنی بلاتکلیفی شرایط موسیقی در اوایل انقلاب به خود مستند هم سرایت کرده است. مخاطب دقیقاً نمی‌داند مستند قرار است چه بگوید؟

نکته اول اینکه برخی افراد مصاحبه شونده انتخاب‌های درستی نیستند. به عنوان نمونه یکی از افراد صرفاً نقل کننده تاریخی است که خود آن را زیست نکرده و آنگونه که به صراحت می‌گوید: من بازه زمانی سن ده تا بیست سالگی خود را برایتان بازگو می‌کنم.

نقل خاطره یا به تعبیر دیگر تحلیل درست از شرایط اجتماعی دهه مهمی چون دهه ۶۰ آن هم از کسی که در آن سالها پسرکی ۹ یا ۱۰ ساله بوده، چقدر جای ارزشگذاری را باقی می‌گذارد؟

در ایستگاه‌های بعدی نیز این بلاتکلیفی ادامه دارد. یعنی ما نمیدانیم قرار است از محدودیت‌های دهه شصت بدانیم؟ از هنرمندانی عزلت‌نشین و یا مهاجرت کرده بدانیم؟ از شکوفایی و نوزایی گروه‌های جدید موسیقی که با همان فضای دهه شصت مسیر هنری‌شان را باز کردند بدانیم؟ از رویش و رشد نواها و موسیقی‌های انقلابی و حماسی بدانیم؟ از سیاست متنوع مدیران در برهه‌های مختلف مدیریت‌شان در قبال موسیقی مطلع شویم؟

فیلم در ربط دادن فضای جبهه و شکل‌گیری نوحه‌های آن زمان و ارتباط دراماتیک به تاثیر و تاثر موسیقی و نوحه به غایت ناتوان است به گونه‌ای که به بیان چند جمله پیرامون بده بستان ریتمیک نوحه‌های مشهور از موسیقی بسنده کرده است.

آنچه که از کلیت اثر به نظر می‌رسد مستندساز خود متوجه تشتت و پراکندگی لحن اثر بوده و  از تمهید نمادین ایستگاه‌های مختلف برای بررسی موضوعات گوناگون استفاده کرده است.

طی سال‌های اخیر مستند‌هایی چون «بزم رزم» و «چاووش از درآمد تا فرود» با موضوع موسیقی در دهه ۶۰ اکران شده‌اند و مستند «قطار مسیر ۶۰» را می‌توان از حیث موضوع تا حدودی در ادامه این آثار دانست با این تفاوت که در آن آثار با وحدت و انسجام موضوع طرف هستیم.

نویسنده: مصطفی یوسف‌زاده

کپی برداری و نقل این مطلب تنها با ذکر نام بلاگ سینمامارکت جایز می باشد.
برچسب ها
برای اطلاع و استفاده از سایر مطالب ما، به کانال تلگرام بلاگ سینمامارکت بپیوندید: کانال بلاگ سینمامارکت

همچنین بخوانید

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

بستن