سیزدهمین جشنواره سینماحقیقت
اخبارمصاحبه

کوروش عطایی و آزاده موسوی از مستند «در جستجوی فریده» می‌گویند؛ درام، قصه، شخصیت

دو سالی است که نام مستند «در جستجوی فریده» به بهانه درخشش در یازدهمین دوره جشنواره حقیقت، استقبال خوب مخاطبان در گروه هنر وتجربه و این اواخر نمایندگی ایران در اسکار ۲۰۲۰ بر سر زبان‌هاست. به همین بهانه با کوروش عطایی و آزاده موسوی کارگردان‌های جوان این مستند به گفت‌و‌گو نشسته‌ایم.

*چگونه از مستند «از ایران یک جدایی» به مستند «در جستجوی فریده» رسیدید؟ به عبارت دیگر در فاصله ساخت این دو مستند چه سیری را طی کردید؟

کوروش عطایی: چند ماه بعد از اتمام و به نمایش در آمدن مستند «از ایران یک جدایی» با سوژه فریده به طور اتفاقی آشنا شدیم و به نظرمان جذاب آمد و با آن ارتباط برقرار کردیم و پروسه تحقیق و پژوهش و ساخت فیلم آغاز شد. فکر می‌‌کنم برای مستندساز موضوع، سوژه و جذابیت آن اهمیت ویژه‌ای دارد به همین علت برای ما هم این سوژه جذاب بود.

آزاده موسوی: علاقه ما بیشتر به مستندهایی است که درام دارند و قصه‌گو و شخصیت محور هستند. بیشتر علاقه‌مان به این شیوه از مستندسازی است. فیلم قبلی ما «از ایران یک جدایی» اندکی با این فضا فاصله دارد و فضای ژورنالیستی‌تری دارد. با این وجود که سعی کرده‌ایم دراماتولوژی (درام نویسی) درستی انجام دهیم؛ اما فیلم دوم به خواسته شخصی‌مان نزدیک‌تر است و مسیری است که دوستش داریم.
کوروش عطایی: ببینید مستندی مانند «از ایران یک جدایی» سوژه و ساختار متفاوتی دارد و درباره اتفاقی است که بیشتر جنبه‌های اجتماعی دارد. اما «در جستجوی فریده» شخصیت‌محور بوده و بیشتر قصه‌گو است و از نظر فرم و ساختار با «از ایران یک جدایی» متفاوت است.

*در سینمای مستند موضوع اهمیت اساسی دارد. اما موضوع «در جستجوی فریده» تکراری است به گونه‌ای که حداقل می‌‌‌‌توان هفته‌ای چندبار در صفحه حوادث روزنامه‌ها خواند. در پرداخت به این موضوع تکراری به چه چالش‌هایی برخوردید که توانستید از بند این تکرار خارج شوید؟

کوروش عطایی: بله این موضوع اهمیت ویژه‌ای دارد و فیلم‌هایی با موضوع فرزندخواندگی و هویت ساخته شده، البته فکر می‌‌کنم اغراق می‌‌کنید که هفته‌ای چند بار در صفحه‌های حوادث می‌‌توان این موضوع را پیدا کرد. اما بله موضوع جدیدی نیست و من فکر می‌‌کنم چیزی که در درجه اول مهم است، موضوع نیست بلکه در فیلم شخصیت‌محور، شخصیت است که اهمیت دارد. همه شخصیت‌ها یونیک و خاص‌اند و هرکدام قصه جداگانه خودشان را دارند.

آزاده موسوی: می‌توان گفت تقریبا تمام فیلم‌های سینمای جهان از لحاظ موضوع تکراری هستند؛ اما مهم پرداخت است و اینکه بتوانیم فضای جذاب‌تری را بسازیم و حال و هوای جدیدتری در فیلم ایجاد کنیم.

کوروش عطایی: فریده برای ما شخصیت جذابی بود و فکر می‌‌کردیم برای مخاطب هم قصه‌اش می‌‌تواند جذاب باشد و همانطور که در خود قصه وجود دارد تلاش ما بر این بود که سینمایی و قصه‌گو جلو برویم و قصه فریده را برای تماشاگر تعریف کنیم. چون هر آدمی قصه‌ای دارد و فریده که در شرایط خاصی بزرگ شده قطعا قصه‌اش جذاب است. درست است موضوع تازه و جدیدی نیست اما همانطور که سوژه فریده برای ما جذاب بود فکر می‌‌کردیم می‌‌تواند مخاطب را هم جذب کند.

*در سال ۱۳۷۸ محمد جعفری مستندی به اسم «کریستین» ساخته که از نظر موضوعی وجه اشتراک زیادی با اثر شما دارد. آیا این مستند را قبلا دیده‌اید؟ از این اثر یا آثار مشابه دیگر تاثیری پذیرفته‌اید؟

کوروش عطایی: بله فیلم «کریستین» را ندیده بودیم و در طول پروسه ساخت شنیدیم چنین فیلمی ساخته شده و آن را دیدیم و البته وجه اشتراکشان در موضوع است که هر دو درباره دختری است که به فرزندی گرفته شده و بعد از سالها به ایران برمی‌گردند.

آزاده موسوی: ما سعی کردیم فیلم‌هایی که شبیه به این موضوع هستند را ببینیم. نمی‌گویم همه فیلم‌ها را دیده‌ایم اما فیلم‌های زیادی را دیدیم، چون برایمان مهم بود چیزی که سراغش رفته‌ایم دوباره‌گویی نباشد.

کوروش عطایی: این نکته را هم بگویم که رویکرد ما به فیلم و قصه فریده کاملا متفاوت با رویکرد «کریستین» بود و شکل ساختاری متفاوتی داشت. بنابراین تاثیری از فیلم خاصی نگرفتیم و سعی کرده‌ایم قصه فریده را با ساختار درستی که خودمان ایجاد می‌کنیم روایت کنیم.

کوروش عطایی

*بخشی از منتقدان معتقدند «در جستجوی فریده» مستند شخصیت محوری است که نقص فیلم هم از همین جا آغاز می‌‌‌شود. یعنی معتقدند شخصیت فریده در نیامده (درونیاتش در فیلم بروز پیدا نمی‌کند) و این موضوع به فیلم لطمه وارد کرده است.

آزاده موسوی: بله فیلم شخصیت محور است و به نظرم درمورد کاراکتر فریده تا حد لازم قصه وجود دارد. شخصیت فریده در فیلم کاملا شناخته می‌شود؛ اینکه دختری دنبال صلح بیرونی و درونی است و قضاوت نمی‌کند و فقط می‌خواهد قصه‌های گذشته را بشنود و خودش را پیدا کند و داستان خودش را بداند و دنبال زندگی گرمتری نسبت به گذشته‌اش باشد و زندگی جمعی و فضای شرقی را ترجیح می‌دهد. آدم احساساتی است و زیاد گریه می‌کند و می‌خندد. دوست‌دارد که با دیگران در صلح باشد و از فضای پر تنش گریزان است. فکر می‌کنم اشاره به این نکات برای اینکه شخصیتی را بشناسیم و با وی همراه شویم کافی است.

کوروش عطایی: اینکه شما می‌‌گویید منتقدان معتقدند، می‌‌توانم به عنوان نظر شخصی شما بپذیرم ولی فکر نمی‌کنم اینطور باشد. اتفاقا وقتی فیلم را با تماشاگران مختلف می‌‌بینیم ارتباط مخاطب با شخصیت فریده برقرار می‌‌شود و مخاطب کاملا با فریده همراه می‌‌شود. البته گاهی اختلاطی صورت می‌‌گیرد و یادمان می‌‌رود فیلم مستند تا چه حدی می‌‌تواند به شخصیت نزدیک شود. برخی اوقات با متر و معیار فیلم داستانی قضاوت می‌‌کنیم. اصولا این فیلم از POVفریده روایت شده و ما همراه شخصیت فریده هستیم. ما هم تا حد ممکن سعی کرده‌ایم که به شخصیت فریده نزدیک شویم. فکر نمی‌کنم درونیات فریده در فیلم بروز پیدا نکرده باشد.

*یکی از ویژگی‌های بارز «در جستجوی فریده» نگه داشتن حد و حدودهای فرمی و محتوایی در خدمت اثر است. به عنوان مثال فیلم با وجود اینکه به سمت سه خانواده فرودست جامعه می‌‌‌رود اما در دام معضلات اجتماعی آن‌ها نمی‌افتد و در خدمت یافتن گذشته فریده است. رعایت کردن این حد و حدودها برای یک فیلمساز کار بسیار سخت و دشواری است. شما چه کردید که توانستید؟

کوروش عطایی: ما یک خط محوری داریم که البته ممکن است باتوجه به اینکه وارد زندگی یک طبقه از جامعه در فیلم می‌‌شویم به بسیاری از زیرلایه‌های فرهنگی و اجتماعی آن‌ها اشاره شود ولی همه تلاشمان این بوده که از خط و کاراکتر محوری‌مان که فریده است دور نشویم.

آزاده موسوی: دقیقا چیزی که برایمان خیلی اهمیت داشت این بود که ما نخ تسبیح درام را در زمان ساخت گم نکنیم؛ یعنی در مستند مدام با قصه‌های جدید و آدم‌های جدیدی مواجه می‌شویم که می‌تواند ما را به سمتی قلقلک دهد که در داستان‌های مختلف وارد شویم و وقت و فضایمان به سمت داستان‌هایی که شاید مرتبط با درام‌مان نباشند ولی جذاب است برود. اینجا ما مجبور می‌شویم در مقابل داستان‌های جذابی که از درام و شخصیت‌مان دور هستند ترمز کنیم و روی قصه شخصیت‌مان بمانیم؛ این چیزی است که باید در زمان ساخت به آن دقت کرد.

کوروش عطایی: ببینید وقتی ما وارد خانواده‌ها می‌‌شویم، قصه‌های آن‌ها را می‌‌شنویم، چون هدف این است و فریده آمده که قصه‌ها را بشنود. در همین حد فکر می‌‌کردیم کافی است که در فیلم به آن اشاره شود. به هر حال شخصی از فرهنگ دیگری آمده و باید تفاوت‌های فرهنگی آن نشان داده می‌‌شد. ما کاری که کردیم همین بوده که همراه فریده باشیم و قصه او را دنبال کنیم و از تم اصلی فیلم دور نشویم.

*بیشتر اوقات در سینمای به خصوص سینمای مستند با روستایی سانتی‌مانتال مواجه هستیم که سرشار از رفتارهای انسانی اغراق شده است. اما «درجستجوی فریده» این مواجهه با روستا و خانواده روستایی را می‌شکند. آیا این مواجهه از سمت کارگردان پشتوانه فکری دارد؟

آزاده موسوی: اینکه می‌گویید رفتارهای اغراق شده انسانی در فضای روستایی می‌بینیم، با شما موافقم، اما در مورد «در جستجوی فریده» اتفاق از پیش تعیین شده‌ای نبود؛ یعنی اگر رفتارهای اغراق شده انسانی در این فیلم نداریم، برای ما چیز از پیش تعیین شده‌ای نبود. به دلیل اینکه کاراکتر‌های ما در گذشته بچه‌شان را رها کرده‌اند و به شکل طبیعی مشکلات و درگیری‌هایی باهم دارند، پس زندگی آن‌ها در روستا و یا شهر تفاوتی در رفتارشان ایجاد نمی‌کند. اما اینکه چرا ما به سمت رفتارهای اغراق شده نرفتیم دیگر به اقتضای داستانمان برمی‌گردد.

کوروش عطایی: البته این نکته را بگویم که جمله شما درست نیست چون یکی از این خانواده‌ها در روستا زندگی می‌‌کند و دو خانواده دیگر شهری هستند و آن روستا هم در حال شهر شدن است و کوچک نیست. ولی به هر حال این خانواده‌ها طبق تعاریف عامی که در ذهنمان داریم از طبقه فرودست هستند اما باز هم نه همه آن‌ها. ببینید در طول فیلم ما همراه فریده بودیم و با او وارد این خانواده‌ها شدیم و تصویری که از این خانواده‌ها دیده می‌‌شود تصویری است که در زندگی واقعی وجود دارد، حداقل بخشی که جلوی دوربین ما اتفاق افتاده و ثبت شده اینگونه است. ما به دنبال نشان دادن تصویر دیگر یا سانتی‌مانتال از این خانواده‌ها نبوده‌ایم و اصلا هدفمان نبوده است. اولین دیدار و تصویربرداری ما از این خانواده‌ها همزمان با دیدار فریده اتفاق افتاد که ما هم در فیلم کاملا به حقیقت و واقعیتی که دیده‌ایم وفادار بوده‌ایم.

*به اکران مستند بپردازیم، «در جستجوی فریده» عنوان پرفروش‌ترین اکران هنر و تجربه در سال ۹۷ را از آن خود کرد که البته با توجه به سالن‌های محدودی که در اختیار داشت فروش چشمگیری را رقم زد. به نظر شما پتانسیل اکران گسترده «در جستجوی فریده» در سینماهای کشور وجود دارد؟ آیا می‌تواند مخاطب عام سینمای ایران را به سینماها بکشاند؟

کوروش عطایی: تجربه اکران «در جستجوی فریده» در همین سینماهای محدود هنر و تجربه نشان داد سینمای مستند مخاطب خود را دارد. یعنی مستندی که بتواند تماشاگر خود را نگه دارد و خسته کننده نباشد قطعا مانند فیلم داستانی مخاطب دارد. این باور در خیلی‌ها می‌‌تواند شکل بگیرد که در سینمافیلم مستند ببینند همانطور که در طول اکران «در جستجوی فریده» پیام‌های زیادی داشته‌ام از افرادی که گفته بودند تا به حال در سینما فیلم مستند ندیده بودیم ولی دیدن فیلم برایشان لذت‌بخش بود. فکر می‌‌کنم این خود موجی ایجاد کرد که تصور غلطی که در اذهان در مورد سینمای مستند وجود دارد که فیلم مستند فیلم خسته کننده و حوصله سربری است تا حدی شکسته شود اما همین تصور در بین سینمادارها و پخش‌کننده‌ها نیز وجود دارد به همین علت با وجود تلاشی که ما برای اکران گسترده‌ مستند انجام دادیم، امکان اکران گسترده‌تری برای فیلم ایجاد نشد اما اتفاق مثبتی در گروه هنر و تجربه به ‌وجود آمد و فیلم به نسبت خوبی دیده شد و تبدیل به پرمخاطب‌ترین و پرفروش‌ترین فیلم مستند در این سال‌های اخیر گروه هنر و تجربه شد.

آزاده موسوی

*در مورد اسکار صحبت کنیم. نظر شما راجع به انتخاب «در جستجوی فریده» به عنوان نماینده ایران در اسکار چیست؟

آزاده موسوی: به نظرم فیلم ما پیام و مضمون جهانی دارد. یعنی فکر می‌کنم مضمون هویت و دعوت به شنیدن قصه‌های همدیگر برای رسیدن به صلح درونی و بیرونی، پیام بسیار جهانی است. البته ما برای این انتخاب رقبای دیگری هم داشتیم و همه‌شان فیلم‌های با ارزشی هستند.

کوروش عطایی: به نظر من هم اتفاق خوشحال کننده‌ای برای ما بود و افتخار بزرگی هم هست که در کنار فیلم‌های موفق سال گذشته، این فیلم به عنوان یک فیلم مستند نماینده ایران در اسکار ۲۰۲۰ شود. امیدواریم در آن طرف هم به خوبی دیده شود. ما تلاشمان را خواهیم کرد. فکر می‌‌کنم اتفاق مهمی است برای سینمای مستند و باعث می‌‌شود هم به سینمای مستند در داخل ایران نگاه جدی‌تری بشود و هم در خارج از ایران بیشتر این جنس از سینمای ایران را بشناسند.

*تصورتان از اتفاقی که برای اثر در اسکار می‌افتد چیست؟

کوروش عطایی: الان تصوری ندارم. امیدوارم آن‌جا فیلم به خوبی دیده شود و تمام تلاشمان در همین راستا خواهد بود. اگر اتفاقی بیافتد که خیلی خوشحال خواهیم شد و اگر اتفاقی نیافتد توقعی نیست چون رقابت اسکار، رقابت سنگینی است و همه ساله فیلم‌های خوبی از همه جای دنیا در این بخش می‌‌آیند. امیدواریم که این فیلم در آن‌جا خوب دیده شود.

آزاده موسوی: ما تلاشمان این است که از این فرصت استفاده کنیم تا در پخش فیلم اتفاق خوبی بیافتد. چه پیش خواهد آمد نمی‌شود پیش بینی کرد چون رقبای سرسختی وجود دارند.

*فکر می‌کنید این انتخاب تاثیری بر سینمای مستند ایران خواهد گذاشت؟

کوروش عطایی: فکر می‌‌کنم قطعا تاثیر دارد و مهمترین تاثیرش این است که سینمای مستند، هم از طرف مردم و هم از طرف سایر فیلمسازان جدی‌تر گرفته می‌‌شود. فیلمسازان مستند نیز ممکن است به کاری که انجام می‌‌دهند باور پیدا کنند و زمینه دیده شدن آثار مستند بیشتری فراهم شود. همانطور که الان این فیلم در سینماها هست و مخاطب آن را می‌‌بیند، به نظرم می‌‌تواند بستری ایجاد کند برای فیلم‌های مستند دیگر هم این اتفاق بیافتد و یک آشتی بین مخاطب عام و سینمای مستند ایجاد شود.

برای دریافت نسخه مطالعه و نسخه چاپی شماره سوم نشریه خوانش کلیک کنید.
کپی برداری و نقل این مطلب تنها با ذکر نام بلاگ سینمامارکت جایز می باشد.
منبع
نشریه خوانش
برچسب ها
نمایش بیشتر
برای اطلاع و استفاده از سایر مطالب ما، به کانال تلگرام بلاگ سینمامارکت بپیوندید: کانال بلاگ سینمامارکت

همچنین بخوانید

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

بستن